ÖNSÖZ

 

Jeopolitik rekabette

nezaket ve iyilikseverlik bir retorik,

ulusal güç ise tek hakikattir.

Ve sanılanın aksine,

ulusal gücün yegâne zemini askerî donanım değil,

 ülkenin beşeri sermayesidir.

 

Ulus devletler, meşru bir dünya hükümetinin bulunmadığı, özünde anarşik olan uluslararası sistemde birbirleriyle rekabet ederler. Bu rekabet, yıkıcı bir düşmanlık değil, diplomatik söylemlerdeki “dostane” tonun arkasında; ulusal güvenlik riskini asgariye indirerek kapasite büyütme ve uluslararası zeminde denge arama mücadelesidir. 

​

Günümüzde Birleşmiş Milletler’e kayıtlı yaklaşık 193 devlet bir yandan bu çetin rekabeti sürdürürken, diğer yandan güvenlik risklerini yönetmek ve tekil kapasiteleriyle karşılayamayacakları ihtiyaçları gidermek amacıyla doğrudan ya da ulus-üstü kurumlar aracılığıyla işbirliği yürütürler. Literatürde bu dinamik yapının bütününe küresel düzen, bu düzen içindeki sistematik etkileşimlere uluslararası ilişkiler, etkileşimlerin kesişme noktalarındaki güç ve nüfuz mücadelesine ise jeopolitik rekabet denir.

​

Ana akım söylemler jeopolitik rekabeti bu çıplaklığıyla anlatmak yerine "uluslararası toplum", "demokrasi ittifakları" veya "kural bazlı dünya düzeni" gibi yumuşatılmış kavramlarla sunmayı tercih eder. Bu durum bir yanılgı değil, rasyonel bir anlatı stratejisidir. Zira elde edilen jeopolitik gücün üzerini normatif bir meşruiyet söylemiyle örtmek, rekabetin diplomatik ve operasyonel maliyetini düşürmenin en verimli yoludur. Vitrindeki kurgusal dostluklar ve normatif uzlaşı arayışları, aslında arka odadaki kapasite ve nüfuz optimizasyonuna zemin hazırlayan stratejik enstrümanlardan başka bir şey değildir.

​

Küresel anarşik yapıdaki rekabeti kontrolsüz bir karmaşa veya kaçınılmaz bir "düşmanlık" ilişkisi olarak okumak kavramsal bir hatadır. Düşmanlık geriletir ve yok eder; rekabet ise zorlar, geliştirir ve dönüştürür. Nitekim günümüzde ABD, Çin’i bir düşman değil, "engellenmesi gereken bir rakip", Çin ise ABD’yi "aşılması gereken bir hegemon" olarak konumlandırır.

​

Günümüzün çok kutuplu denkleminde asıl mesele, ham bir rekabet hırsıyla hareket etmek değil, bu rekabeti rasyonel bir disiplinle yönetebilmektir. Stratejik bir akılla dizginlenmeyen rekabet, hedefsiz bir güç gösterisinden öteye geçemez ve kontrolsüz bir kapasite israfına yol açar. Ortaya çıkan bu güç kaybı ise devleti öngörülemez risklere sürükleyerek Milli Servet Bilançosu üzerinde telafisi imkânsız bir kaynak ve enerji erozyonu yaratır.

​

Jeopolitik rekabet yönetimi; devletin zihinsel otonomisini, milli varlıklarını, teknolojik derinliğini, kurumlarını ve toplumsal bütünlüğünü tek bir stratejik eksende birleştirme ve kendi iç dinamiklerini küresel rekabet gücüne dönüştürme sanatıdır.

​

Elinizdeki çalışma, barışçıl ideal küresel düzeni nihai bir hedef olarak korumakla birlikte, günümüzün acımasız ve anarşik küresel ortamında devletler için yegâne güvenli pusulanın “realist ulusal bilanço yönetimi” olduğu gerçeğini temel almaktadır. Daha açık bir ifadeyle bu kitap, ulus devletlerin bir yandan kendi içinde sürdürülebilir değer üreterek ulusal kapasitelerini büyüttükleri, diğer yandan bekalarını koruma adına ontolojik bir teyakkuz haliyle hareket ettikleri ve aynı zamanda küresel sistemin rasyonel bir paydaşı olarak uluslararası normlara eklemlenmeye çalıştıkları dinamik bir gerçekliği ana veri kabul etmektedir.

​

Kitabın ana amacı, Türkiye gibi jeopolitik fırsatların ve risklerin merkezinde yer alan orta ölçekli bir ulus devletin, kapsayıcı bir liyakate dayalı yönetim sistemiyle milli servetini rasyonel bir güce nasıl tahvil edebileceği sorusuna yanıt aramaktır. Bu çalışma, kitapta sıklıkla atıf yapılacak bir bilanço kavramı olan “millî servet”i, atıl duran bir büyüklük olarak değil; dinamik, yönetilebilir ve ölçeklendirilebilir stratejik bir varlık olarak konumlandırmaktadır. Yönetim bilimi perspektifiyle geliştirilen bu modelin nihai hedefi, orta ölçekli bir ülkenin etkisizleştirilmesi olanaksız, işbirliği yapılması ise kaçınılmaz bir küresel güce nasıl dönüşebileceğini ortaya koymaktır.

​

Bu çalışma, uluslararası ilişkileri ve geleneksel jeopolitiği konu alan ana akım yaklaşımlardan dört noktada ayrılmaktadır:

​

• Konvansiyonel askerî gücün ve fiziki sınırların mutlak belirleyici olduğu dönem geride kalmıştır. Bu çalışma, jeopolitik rekabetin yeni cephelerinin veriler, algoritmalar ve uzay teknolojileri olduğunu, egemenliğin artık kodlarda ve yörüngelerde kazanıldığını vurgulamaktadır.

• Klasik realizmin “arkasında sopa olan diplomasi” anlayışı günümüzde sürdürülemez maliyetler ve kronik gerginlikler üretmektedir. Çalışma bunun yerine liyakatli kadroların ürettiği kurumsal zekânın rakipler üzerinde yarattığı saygı ve çekinme halini, yani entelektüel caydırıcılığı öne çıkarmaktadır.

• Geleneksel çalışmalar devletlerin başarısını (performansını) genellikle yıllık Gayri Safi Milli Hasıla (GSMH), büyüme, cari açık gibi dönemsel gelir-gider akışlarıyla ve bunlara dayalı performans göstergeleriyle kısıtlar. Oysa bu çalışma, devleti sürekliliği olan bir varlık portföyü ve canlı bir organizma olarak ele alır (‘’Milli Servet Doktrini’’). Milli Servet Bilançosundaki varlıklar, yükümlülükler ve aşınmalar bir ülkenin iskeletini ve hayati organlarını temsil eder. Akışla ilgili aksamalar veya krizler tedavi edilebilir; fakat iskeletin ve organların (fiziki varlıklar, beşeri sermaye ve kurumlar) erimesi, devletin jeopolitik varlığını sona erdirir. Bu çalışma, ülkenin konjonktüre dayalı makro akış göstergelerinden ziyade, ulusal varlıkları, yükümlülükleri ve aşınmaları ana eksen olarak almaktadır.

• Ana akım realist literatür, devletin dış güvenlik ve beka kaygılarını iç siyasetteki otoriterleşmenin ve toplumsal baskının meşru bir gerekçesi sayar; iç yönetişimin niteliğini ise jeopolitik güç denkleminde tâli sayar. Oysa bu çalışma, beka kavramının iç siyasette araçsallaştırılarak toplumun belirli kesimlerinin "ulusal güvenlik tehdidi" ilanıyla dışlanmasını, beşeri kapasiteyi eriten ağır bir beka paradoksu olarak tanımlar, toplumsal bütünlüğü öne çıkarır. Bu çalışmanın ana akım teoriden bir diğer ayrışma noktası, devlet yönetimi içindeki dar kliklerin denetlenemeyen "jeopolitik akıl" iddiası yerine, kararların adalet, şeffaflık ve liyakat süzgecinden geçtiği kapsayıcı bir ulusal yönetişim modelini küresel güce ve gerçek bekaya ulaşmanın ön şartı olarak sunmasıdır.

​

Özetle; bu kitabı mevcut literatürden ayıran temel nitelik; jeopolitik rekabeti devlet aklını Milli Servet Bilançosu üzerinden rasyonelleştiren yeni bir doktrin sunmasıdır. Bu çerçevede geliştirilen Jeopolitik Rekabet Gücü (JRG) modeli, mutlak bir formülasyon iddiasından ziyade, ulusal varlıkların, yükümlülüklerin ve sistemik amortismanın (aşınmanın) kapsayıcı bir liyakat katsayısıyla nasıl stratejik bir jeopolitik kapasiteye ve pazarlık gücüne dönüştüğünü resmeden rasyonel bir okuma ve yönetsel soyutlamadır.

                

                                 JRG = f(milli servet) = [(V x L) - (Y : L)] – (A : L)

 

                                JRG: Jeopolitik Rekabet Gücü

                 Milli Servet: Bir ulusun varlıkları (V) ile yükümlülükleri (Y) arasındaki fark

                                 V: Varlıklar (önceki nesillerden intikal edenler ve yeni yatırımlarla oluşanlar)

                                 Y: Yükümlülükler (önceki nesillerden intikal edenler ve yeni oluşanlar)

                                 L: Liyakat (hem çekirdek devleti hem de özel ve sivil sektör kurumlarını kapsar)

                                 A: Amortisman (veya aşınma) (sadece fiziksel yıpranma değil, yönetimdeki ve

                                        toplumdaki rehavet, yozlaşma, stratejik kas kaybı ve beşeri sermayedeki

                                        niteliksel aşınmadır)

                                 f: Fonksiyon, bağımlılık ilişkisi
 

Formülün en özgün ve temel bileşeni olan liyakat (L), formüldeki diğer değişkenleri (V, Y, A) doğrudan etkileyen bir verimlilik katsayısıdır ve formüldeki her üç bileşeni etkiler:
 

                       (V x L): Liyakatli kadro, eldeki kısıtlı varlığı teknolojiyle ve akılla çarparak büyütür. Liyakat                                     arttıkça varlığın gücü doğrusal artar.

                        (V : L): Liyakat faktörü bu bileşenin paydasında yer aldığı için, liyakat yükseldikçe, borç                                       ve bağımlılık yükü (Y) matematiksel olarak küçülür. Çünkü liyakatli kadrolar                                             borcu daha iyi yapılandırır.

                        (A : L): Liyakat burada da paydada yer alır. Liyakatli yönetim, yolsuzluğu, doğal                                                   varlıkların hoyratça kullanımını ve beyin göçünü (A) engellediği için, sistemden                                         dışarı sızan enerjiyi minimize eder.

 

 

Eğer liyakat çarpanı L = 1 civarında ise, varlıklar (V, ∆V) ve yükümlülükler (Y, ∆Y) artmasa bile amortisman (A) milli serveti içten içe aşındırır.

​

Eğer liyakat çarpanı L>1 olursa, yerinde sayan varlıklara, oluşan yeni yükümlülüklere (∆Y) ve amortismanlara (A) rağmen milli servet ve jeopolitik rekabet gücü artmaktadır. Çünkü liyakatli kadrolar mevcut varlıkları daha verimli yönetir, borcu daha iyi yapılandırır, faiz yükünü düşürür ve stratejik bağımlılığı yönetilebilir kılar.

​

Eğer liyakat çarpanı L ≤ 1 olup daha da düşme eğiliminde ise ve yükümlülükler (Y) kontrolsüz yükseliyorsa, varlıklar artsa ve devlet dışarıdan güçlü görünse bile milli servet matematiksel olarak azalmaktadır.

​

Kitabın temel tezi şudur: Askerî disiplin, ticari zekâ ve tarihsel kahramanlık kodlarına sahip bir toplumsal yapı şüphesiz büyük bir avantajdır. Ancak, bu potansiyelin çarpan katsayısı, söz konusu birikimin kurumsallaşmış bir ulusal beşeri sermayeye dönüştürülebilme yeteneğinde saklıdır.

​

Bu çalışma, Türkiye gibi jeopolitik risklerin ve fırsatların merkezindeki orta ölçekli bir devletin, küresel sistemde etkisizleştirilmesi olanaksız, işbirliği yapılması ise kaçınılmaz bir güce nasıl dönüşeceğini metodolojik olarak ortaya koyma gayretidir.

​